O chorale...

Chorał protestancki – wokół pojęcia

W polskich encyklopediach muzyki i religii terminem chorał protestancki (zamiennie pojawia się też określenie chorał ewangelicki) określa się oficjalne pieśni i hymny Kościoła ewangelickiego śpiewane w językach narodowych i wprowadzane do liturgii od XVI wieku. Pojęcie to zyskało popularność i jest powszechnie używane, jednak dziś wydaje się mało precyzyjne i wieloznaczne – zwłaszcza, kiedy porównamy je z terminami stosowanymi przez zachodnich hymnologów (badaczy zajmujących się śpiewami religijnymi w perspektywie historycznej i współczesnej). Szeroki zakres terminu chorał protestancki sugeruje nie tylko repertuar wywodzący się z tradycji różnych wyznań i kościołów protestanckich, ale także obejmuje utwory muzyczne bardzo różnorodne pod względem stylu i wykonania. W określeniu tym mieści się zarówno jednogłosowa pieśń reformacyjna autorstwa Marcina Lutra, psalm zaczerpnięty z kalwińskiego śpiewnika, jak i czterogłosowy chór z pasji Jana Sebastiana Bacha, czy też organowe opracowanie melodii religijnej.
Aby uniknąć tej wieloznaczności, hymnolodzy zachodni posługują się bardziej ścisłymi pojęciami takimi jak: hymn, psalm lub pieśń kościelna, osadzając je zawsze w tradycji konkretnego Kościoła wspólnoty protestanckiej. Powracają w ten sposób do terminów stosowanych w czasach Lutra, kiedy to pojęcie chorał odnosiło się wyłącznie do śpiewów łacińskich. Nazwa została rozszerzona na śpiew wiernych w języku narodowym dopiero pod koniec XVI wieku, a stało się to z dwóch powodów: śpiew wspólnoty wiernych był początkowo jednogłosowy (tak jak chorał gregoriański) i kontrastował z polifonicznym śpiewem chóralnym, ponadto stopniowo zyskiwał coraz większe znaczenie w liturgii wypierając śpiewy łacińskie.
Podczas gdy w języku polskim repertuar Kościoła ewangelickiego określa się terminem wieloznacznym, hymnologia niemiecka stworzyła kilka odrębnych nazw dla śpiewów pochodzących z różnych okresów historycznych. I tak najdawniejszy śpiew wspólnoty w języku narodowym, wywodzący się z łacińskich form liturgicznych i rozbrzmiewający podczas nabożeństw określany jest jako Gemeindegesang (śpiew wspólnoty), termin Kirchenlied (pieśń kościelna) oznacza pieśni zwrotkowe i hymny z początków reformacji oparte na prostych melodiach łatwych do wykonywania przez wspólnotę wiernych. Dla pieśni barokowych masowo komponowanych w lokalnych kręgach poetyckich i kompozytorskich ówczesnych Niemiec proponowana jest odrębna nazwa Geistliche Lieder (pieśni duchowe, nabożne), która sugeruje bardziej indywidualne przeznaczenie do rozmyślań i prywatnej modlitwy. Pojęcie chorał, odnosi się natomiast do samej melodii bez tekstu, albo też do wielogłosowego opracowania jednogłosowej melodii.

Zarys historyczny

Marcin Luter niezwykłą wagę przywiązywał do aktywnego i świadomego uczestnictwa wiernych w liturgii. W roku 1526 przeprowadził reformę obrządku kościelnego (Deutsche Messe), która pociągnęła za sobą prawdziwy rozkwit prostego śpiewu, rozbrzmiewającego w językach narodowych. Jako dzieło wzorcowe, inspirujące dysydentów publikujących repertuar religijny w innych krajach europejskich miały posłużyć przede wszystkim: zbiór wydany w Erfurcie w 1524 roku, znany dziś jako Erfurter Enchiridion i liczący dwadzieścia pięć chorałów (w tym osiemnaście autorstwa twórcy reformacji), Geystliche gesank Buchleyn z tego samego roku, zawierający 38 hymnów opracowanych cztero- i pięciogłosowo przez Johanna Waltera, oraz najobszerniejszy zbiór wytłoczony w 1545 w Lipsku przez Valentina Babsta zatytułowany Geystliche Lieder. Stosunkowo szybko repertuar propagowany przez te druki został przetłumaczony na języki narodowe (pierwszy polski kancjonał Jana Seklucjana wydrukowano w 1547 roku). Agendy i druki regulujące liturgię stopniowo wprowadzały nowy repertuar nie tylko w większych miastach, ale szczególnie w oddalonych od centrów małych miejscowościach i wioskach. Śpiewniki jednogłosowe przeznaczone były dla wiernych, którzy mogli coraz aktywniej uczestniczyć w liturgii, śpiewając krótkie śpiewy liturgiczne na przemian z chórem oraz pojedyncze pieśni. Wielogłosowe opracowania natomiast miały być wykorzystywane przez chóry kościelne i szkolne organizowane głównie w gimnazjach. Początki pieśni ewangelickiej wiążą się z łacińskim śpiewem liturgicznym, gdyż wiele pieśni zaadaptowanych przez Lutra i jemu współczesnych zachowało formy muzyczne i tekstowe charakterystyczne dla chorału gregoriańskiego. Bogatym źródłem inspiracji stała się na przykład hymnodia. W okresie reformacji sięgano także do twórczości sekwencyjnej: mamy zarówno przekłady całych sekwencji, jak i związanych z nimi mniejszych form, przede wszystkim laisów – najważniejszych pochodzących sprzed reformacji pieśni śpiewanych w języku narodowym i wyrosłych ze śpiewów sekwencyjnych. Bogato rozwijała się twórczość psalmowa, powstał nowy gatunek pieśni katechizmowych, które w skrócony sposób tłumaczyły podstawowe prawdy wiary i dogmaty. Za moment przełomowy w historii pieśni ewangelickiej uważa się wiek XVII, który przyniósł wiele przemian zarówno w poetyce jak i teologii Kościoła ewangelickiego. Podmiot zbiorowy zastąpiła osobista wypowiedź wygłaszana w pierwszej osobie. Teksty przepełnione mistycyzmem stanowiły pomost między dwiema epokami i pełniły rolę duchowego komentarza do tragicznych wydarzeń: wojny trzydziestoletniej, rzezi hugenotów i zarazy. Przeznaczeniem tych nowych pieśni nie miało być nabożeństwo w kościele, lecz raczej odbudowa „kościoła domowego”. Pojawiły się zbiory pieśni (arii) noszących charakterystyczne tytuły jak Paradiesgärtlein Johanna Arndta czy Meditationes sanctorum patrum Martina Mollera. Zamieszczano w nich prosty akompaniamentem, z myślą o wykonywaniu nowych utworów w domu przy wtórze instrumentu klawiszowego. Kolejną cezurę w historii pieśni ewangelickiej wprowadza pietyzm, czyli nurt religijny kładący nacisk na rozbudzenie uczuć religijnych przez studiowanie Pisma Świętego i modlitwę. W roku 1704 został wydany pierwszy śpiewnik pietystyczny przygotowany przez Johanna Anastasiusa Freylinghausena (Geistreiches Gesangbuch). Melodie towarzyszące tekstom entuzjastycznym i radosnym (z tego powodu nazywano je pieśniami „przebudzeniowymi”) często miały charakter fanfarowy i pogodny, co kontrastowało z surowym klimatem dawniejszych pieśni opartych na skalach kościelnych. Odznaczały się też większą różnorodnością rytmiczna i formalną. Począwszy od 1700 roku zaczęto drukować dwa rodzaje śpiewników: domowy – bez nut i księgę chorałową (Choralbuch), adresowaną do organistów prowadzących śpiew podczas nabożeństw. Stopniowo też zwiększała się rola muzyki organowej w nabożeństwie, co było spowodowane między innymi bardzo wolnym tempem wykonywania pieśni przez zbór. Na zakończenie tego króciutkiego szkicu o historii pieśni ewangelickiej należy podkreślić, że mowa była do tej pory przede wszystkim o twórczości w języku niemieckim. Przede wszystkim dlatego, że repertuar ten pełnił funkcję kanonu, do którego sięgali twórcy niemal wszystkich śpiewników ewangelickich wydawanych w językach narodowych (przekłady z języka niemieckiego stanowiły około 60 procent całego repertuaru). Jednocześnie jednak wiele krajów (szczególnie skandynawskich) mogło poszczycić się własną twórczością religijną – tak tekstową, jak i muzyczną. Ważnym zagadnieniem dotyczącym tradycji chorałowej wydaje się także sposób funkcjonowania pieśni ewangelickich w tradycji ustnej. Hymnolodzy coraz częściej dostrzegają, że repertuar religijny przejmowany i pielęgnowany przez lokalne i regionalne wspólnoty podlegał wielu przekształceniom, co spowodowało powstawanie licznych wariantów (zarówno tekstowych, jak i melodycznych), niekiedy znacznie odbiegających od wersji zapisanych w śpiewnikach i choralnikach.

CC BY NC SA Wszystkie treści publikowane w niniejszym serwisie, jeżeli nie zaznaczono tego inaczej, udostępniane są zgodnie z zapisami licencji: Creative Commons BY-NC-SA 2.5 Polska | Treść licencji: Podsumowanie * Pełen tekst licencji